Reka Toplica. Reka koja teče uzbrdo

By
Reka Toplica. Reka koja teče uzbrdo

Jug Srbije je poznat po minerlnim i termalnim vodama pa se jedna prostrana regija u tom delu naziva Toplici. Kraj je dobio ime po istoimenoj reci koja nastaje od mnogobrojnih potočića i rečica čije izvorište se nalazi na Kopaoniku, Radan i okolnim planinama. Na tom prostoru su poznate Prolom, Lukovska i Kuršumlijska banja ali i mnogi lekoviti izvori za koje znaju samo meštani.

 

Reka Toplica izvire na padinama Kopaonika gde joj se pridružuje i Lukovska reka na kojoj se nalazi i pomenuta Lukovska banja. Kuršumlijska banja se nalazi na Banjskoj reci koja se u Toplicu uliva nedaleko od Kuršumlije. Kod Kuršumlije se u Toplicu uliva i Kosanica, najveća i najznačajnija pritoka. Kosanica počinje svoj tok sa Kopaonika, na granici sa Kosovom ali su zanimljivije vode koje dolaze sa Radan planine. Na obroncima Radan planine postoje izvori koji su preterano mineralni i u njihovoj neposrednoj blizini nema nikakvog rastinja. Tamo gde nema rastinja javlja se erozija a ona uvek stvara vragolaste pejzaže. Na ogoljenoj padini su vetar, kiše i bujice tokom nezamislivo dugog perioda spirali rastresito zemljište. Nekom đavoljom igrom na rastresitom zemljištu su bile i teške andezitne ploče. One su pritiskale sipljivo zemljište ispod sebe i nisu dozvoljavale erozivnim silama da ga speru. Vreme je prolazilo a neobični stubovi su polako rasli. Ljudi su od davnina izbegavali sablasne stubove pa kako nisu mogli da objasne njihov nastanak ispredali su legende. Po jednoj legendi, varoš su napravili đavoli od razrušenih crkvi. U neposrednoj blizini varoši se stvarno nalaze temelji crkve kojoj meštani ne znaju poreklo. Po drugoj priči su đavoli hteli da venčaju brata i sestru u pomenutoj crkvi. Neka sila je htela da spreči greh pa je okamenila svatove. Treća priča govori o dve kolone svatova koji su pošli po istu devojku u istu crkvu pa ih je ista sila okamenila. Zanimljivo je da kad se gleda sa brda vide se dve kamene kolone koje su se upravo srele. Postoje priče o đacima i đavolima koji su se kladili pa su đaci nadmudrili đavole koji su se okamenili. I na kraju pomenimo priču o surovom agi koji je okamenio neposlušnu raju.

Voda koja je sprala vegetaciju sa padine je crvena od značajnih primesa gvožđa ali je i visokoalkalna pa se ne koristi za piće. Meštani a sve češće i turisti dolaze po tu vodu jer je navodno dobra za kožu i za ispiranje usta. Crvena voda je srednjevekovnim rudarima Sasima bila pokazatelj da u blizini ima dosta gvožđa pa su pored potoka još vidljiva dva stara rudnika. Danas rudnici ne rade, mračne sile ne plaše ljude a Đavolja varoš je postala zanimljivo odredište.

Desetak kilometara severnije vode su prošle kroz blagotvornije slojeve i izbile kod sela Prolom. Ove vode su niskomineralizovane sa velikim brojem minerala u malim količinama. i imaju izraženo prirodno diuretičko i bakteriostatno dejstvo. Pogodne su pri lečenju bolesti bubrega, mokraćnih kanala, organa za varenje, perifernih krvnih sudova, vanzglobnog reumatizma i bolesti kože. Banjski tretman obuhvata pitke kure lekovite vode, hidroterapiju, elektroterapiju, kinezi terapiju, ručnu masažu i peloidoterapiju odnosno lečenje lekovitim blatom. Prolom banja je banjsko ali i klimatsko lečilište sa dobrim smeštajnim kapacitetima pa je dobro posećena tokom cele godine. Nije mondensko mesto kao Vrnjačka ili Sokobanja ali i ona ima svojih zanimljivosti i čuda koja su i meštanima i gostima teško objašnjiva. Pored pomenute Đavolje varoši i u neposrednoj blizini banje se nalazi i crkva-brvnara posvećena svetom knezu Lazaru. Ovo je jedina crkva-brvnara u Toplici a zanimljiva je zbog šljiva koje rastu pored nje i uvijaju se uvek u istom smeru. Vremenom se šljive osuše i padnu ali rastu nove, opet uvrnute. Jedino objašnjenje za ovu neobičnu pojavu nudi legenda nastala posle Kosovskog boja. Po predanju, vojska iz topličkog kraja se okupola pred boj na pričest pred crkvu-brvnaru. Posle pričesti su napravili šest krugova oko crkve, otišli na Kosovo. Priča se da su majke i mlade snaše danima čekali pred crkvom vojsku da se vrati i uvrtale vratove ali sa Kosova se niko nije vratio. Od tog vremena se šljive koje rastu pored crkve uvijaju u smeru kojem je vojska obilazila crkvu a žene uvrtale vratove. Šljive koje rastu dalje od crkve su sasvim obične. Jedno od čuda Prolom banje su i bolesnici koji se iz banje vraćaju zalečeni mada medicinski radnici i poznavaoci lekovite vode to ne tretiraju kao čudo.

Vode Prolomske reke preuzima Kosanica i kod Kuršumlije predaje Toplici. Kuršumlija je nastala u XI veku i nekad se zvala Toplica. U gradu je Stefan Nemanja podigao svoje prve dve značajnije zadužbine. To su crkve posvećene Bogorodici i svetom Nikoli. Po predanju su od olovnog krova crkve svetog Nikole pravljeni kuršumi (meci) pa je naselje dobilo ime Kuršumlija. U jednom periodu svoje istorije grad se nazivao i Bela Crkva po blještavoj kupoli crkve svetog Nikole. Na putu od Kuršumlije ka Prokuplju svojom belinom pleni i poznata crva u Kondželju posvećena svetom Arhangelu Gavrilu. Prostori Toplice su bili naseljeni od davnina i tragovi minulih civilizacija su vidljivi na svakom koraku. Preko rimskih termi prelazi magistralni put a neolitsko naselje Pločnik se nalazi u blizini Prokuplja. Ovaj grad je postojao u antičkom (grčkom) periodu kao Kamplos, Rimljani su ga nazivali Hammeum a Turci Urćub. Današnji naziv je dobio po svetom Prokopiju, kome je posvećena crkva ispod brda Hisar. Crkva svetog Prokopija je podignuta u X veku a u njenoj neposrednoj blizini se nalazi i Latinska Crkva. Grad je tokom duge istorije bio važan trgovački centar o čemu svedoči postojanje dubrovačke kolonije. Poznat je i po uzgoju grožđa a sorta prokupac je svakako najpoznatija domaća sorta. Današnje Prokuplje je moderan grad koji je uspeo da sačuva dah prošlosti. U delu grada koji se naziva Carina još postoje grnčarske, užarske, kazandžijske ili saračke radionice. Ono što je najzanimljivije za našu priču je činjenica da Toplica pravi krug oko brda Hisar i pri tome celih pedeset metara teče uzvodno. Na tom delu toka reka je neuobičajeno mirna i deluje kao da ne protiče.

Tokom svog toka Toplica se provlači između visova Kopaonika, Radan planine, Sokolovice, Jastrepca, Vidojevice i Pasjače da bi kod Prokuplja učla u prostranu kotlinu Južne Morave u koju se uliva ispod zidina grada Koprijana ili u narodu poznatog Kurvin grada.

Topličani su poznati kao vredni i gostoljubivi ljudi. Kada im gost uđe u kuću iznesu na trpezu sve čto imaju a od toga bi moglo da se popune bar dva stola. Pri tome se stalno izvinjavaju što nisu znali da dolazite jer da su znali oni bi nešto pripremili. Kada se uzme u obzir da im je kuhinja najbolji koktel orijentalne i domaće hrane onda je to nešto što nije lako preživeti. Tu su normalno i beskrajne zdravice a od puno živeli zna i glava da zaboli bez obzira što im je rakija (kao i vino) vrhunskog kvaliteta. Tu rakiju je opisao čiča Radivoje stihovima
Ljuta ljutica, žuta žutica, zmiju truje, vatru gasi, deset gradi opa Bato !

Sećate li se malih, plavih patuljaka sa belim kapicama koji su stalno nešto štrumpfovali. Šta god da su radili, oni su štrumpfovali a šta je to moglo da bude to se moglo samo nagadjati. Medjutim tu škrtost u glagolima nisu oni izmislili.
Oblast koja se uklještila izmedju ušća Toplice i Puste Reke u Južnu Moravu se zove Dobrič. Zemlja je plodna i izdašna, klima ugodna ali su ljudi škrti. Ne u smislu materijalnog, mada na potezu Pirot - Vranje nema puno rasipnika. Škrti su u korišćenju glagola, mada komšije iz Prokuplja tvrde da škrtare i sa padeži.
Sretnete čoveka, ide umoran sa kosom i pitate gde si bio a on kaže; Onodio sam livadu. Drugi obučen ko za paradu, zadovoljno se smeška, kaže da je onodio komšiku. Teći je onodio ogradu a četvrti onodio vinograd. I sada, treba čovek da se smisli kakav su štrumpf ovi ljudi radili. Kad neka reč označava svašta, najčešće ne označava ništa. To je i da štrumpfovi polude!

Tekst: Dragan Bosnić

 

 

Share on: Post on Facebook Facebook
Twitter Twitter
  • Email to a friend Email to a friend
  • Print version Print version
  • Plain text Plain text
Share on: Post on Facebook Facebook
Twitter Twitter

Tagged as:

Đavolja varoš, Južna Srbija, banje, Prolom banja

Rate this article

3.00