Srbija, zemlja u kojoj je rođeno 17 rimskih imperatora, predstavlja prostor impresivnih vidljivih tragova slavne Rimske Imperije (27 p.n.e. – 476 g.), čiji su vladari uzdigli svoju zavičajnu zemlju do najvišeg nivoa, kako svedoče istorijski izvori i arheološka istraživanja.
U razvoju i širenju velike Rimske Imperije, veliku ulogu imala je reka Dunav, koja je svojom dužinom ujedno i predstavljala granicu imperije. Takva uloga Dunava i njenih pritoka učinila je da su se uz njih gradile veće ili manje pogranične tvrđave i gradovi čiji ostaci danas svedoče o veličanstvenoj imperiji čija arhitektura predstavlja krunu rimske arhitekture.

Mnogi pisci i istraživači su u svojim delima pisali o tragovima rimske kulture na obali Dunava, na kojoj je izrasla najinteresantnija i jedinstvena kulturna celina. Jedan od lokaliteta – Felix Romuliana je u julu 2007 godine ušao na listu kulturne baštine UNESCO.

Trajanovu tablu (oko 100 g.n.e.), koja se nalazi na prirodnoj, gotovo vertikalnoj steni, visoko iznad nivoa Dunava, u blizini današnjeg grada Kladova, postavio je rimski imperator Trajan, u vidu komemorativnog natpisa na latinskom jeziku, kao svedočanstvo završenim radovima na izgradnji rimskog vojnog puta kroz klisure Dunava.

Trajanov most (104 – 105. g) u blizini današnjeg Kladova, preko Dunava podigao je car Trajan da bi osvojio Dakiju, današnju Rumuniju, te spada u red najznačajnijih dela rimskog građevinarstva. Nakon rušenja mosta za vreme Trajanovog naslednika Hadrijana ostali su samo ostaci obilnog stuba na našoj obali.

Diana (kraj I veka), u blizini današnjeg Kladova, utvrđenje podignuto na stenovitoj litici obale Dunava, izgrađeno za vreme cara Trajana, predstavlja jedan od najvećih i najočuvanijih rimskih utvrđenja (kastruma) na Dunavu.

Ostaci Viminaciuma (I do XIX vek.n.e), u blizini Smedereva, nekadašnjeg rimskog grada i vojnog logora predstavljaju svetski dragulj i jedan od najznačajnijih arheoloških lokaliteta u jugoistočnoj Evropi. Zahvaljujući atraktivno osmišljenoj prezentaciji ovog arheološkog lokaliteta, omogućena je spoznaja drevnog rimskog grada Viminacijuma, glavnog polisa nekadašnje rimske provincije Gornje Mezije.

Krunu rimske dvorske arhitekture predstavlja arheološko nalazište Gamzigrad – Felix Romuliana (III I IV Vek n.e.), rezidencija rimskog cara Gaja Valerija Maksimijana Galerija. Lociran na visoravni, u blizini grada Zaječara, u dolini reke Timok, po umetničkim dometima mozaika i celokupne arhitekture, predstavlja vrhunsko dostignuće kasne antike, a njegov položaj ukazuje na značaj koji je nekada pridavan ovom prostoru u okviru Rimske imperije. Značajan deo mozaika nalazi se u muzeju u Zaječaru, koji takođe treba posetiti da bi se dobila kompletna slika ovog rimskog lokaliteta.

Niš, rodno mesto velikog rimskog cara Konstantina Velikog (280 -337 g.n.e), prvog rimskog imperatora koji je hrišćanima dao slobodu vere, predstavlja temelje Naissusa, nekadašnje rimske prestonice. Mediana (IV vek.n.e) predgrađe antičkog grada Naissusa, izgrađena je za vreme Konstantina Velikog, kao rezidencija u kojoj su boravili rimski carevi prilikom posete Naisusu. Danas su vidljivi ostaci temelja, mozaika i mermernih figura.

Caričin grad (VI i VII v.n.e), u blizini Leskovca, podignut je u vizantijskoj provinciji Ilirik, u kojoj je rođen car Justinijan. Caričin grad je nekada bio poznat pod imenom Lustiniana Prima, koji je osnovao car Iustinian oko 530 godine. Život u Caričinom gradu trajao je tokom 6. i početkom 7. veka, kada je prekinut slovensko-avarskim razaranjima. Ranija arheološka iskopavanja, otkrila su strukturu utvrđenja, koji je bio sastavljen od akropole, gornjeg i donjeg dela grada, kao i nekoliko javnih objekata uključujući i osam crkava.

Kada je Rimsko carstvo administrativno podeljeno na Istočno i zapadno, prestonica Istočnog carstva postaje današnja Sremska Mitrovica. Sirmium (I – IV vek.n.e), poznat i kao grad cezara i mučenika, jedan je od četiri nekadašnje rimske prestonice na teritoriji Srbije, koji se danas nalazi na teritoriji Sremske Mitrovice. Arheološka istraživanja otkrila su veliki deo starog naselja, a do sada je istraženo 74 lokaliteta. Mozaici, a posebno freske i skulpture otkrivene na području današnje Sremske Mitrovice, imaju visoke umetničke kvalitete i pokazuju da su u Sirmiumu radili prvorazredni dekorateri i umetnici.

Prema najavama Ministarstva ekonomije, Vlada Srbije će uskoro usvojiti master plan Put rimskih careva - jedinstvenu edukativnu turističku turu, koja će turiste iz zemlje i inostranstva upoznati sa značajem rimskih careva koji su svojom vladavinom ostavili neizbrisive tragove materijalne kulture na tlu Srbije. Vrednost projekta iznosi 25 miliona evra. Plan podrazumeva izgradnju parkinga i prilaza pored ostataka rimskih gradova i utvrđenja, postavljanje putokaza, vajanje bista 17 rimskih imperatora, postavljanje lifta do Trajanove table, izgradnje laserskog Trajanovog mosta, pripremanje specijalnog rimskog menija, pravljenje suvenira, izgradnju rimskih pansiona... Turisti će imati jedinstvenu priliku da se voze rimskim dvokolicima, piju rimsko vino, obuku rimsku togu i da se u potpunosti vrate u istoriju Rimske imperije – i sve to na tlu Srbiji!


Rimski imperatori rodjeni na području današnje Srbije:


Konstancije Hlor ( Constantius Chlorus) 293 - 306



Licinije ( Licinus) 307 - 324



Vetranion (Vetranio) 350



Trajan Decije (Trajan Decius) 249 - 251



Aurelijan (Aurelian) 270 - 275



Prob (Probus) 276 - 282



Maksimiljan Herkulije (Maximianus Herculius) 285 - 305, 310



Konstancije II (Constantius II) 337 - 361



Gracijan (Gratian) 367 - 383



Jovijan (Jovian) 363 -364



Hostilijan 251



Galerije (Galerius) 293 - 311





Maksimin Daja ( Maximinus Daia) 305 - 313




Konstancije III (Constantius III) 421




Klaudije II Gotski (Claudius II Gothicus) 268 - 270





Flavije Sever (Flavius Severus) 305 - 307




Konstantin Veliki (Constantine I the Great) 306 - 337
Arheološko nalazište Lepenski Vir nalazi se u Đerdapskoj klisuri, na niskoj dunavskoj terasi. To je središte jedne od najznačajnijih praistorijskih kultura. Na lokalitetu Lepenskog Vira otkriveni su ostaci sakralne arhitekture iz vremena 7000. do 6000. godina pre nove ere. Sva naselja kulture Lepenskog Vira ležala su na niskim terasama, malim i izolovanim, jer ih je po dužini presecao Dunav, dok su ih po širini zatvarale strme padine okolnih brda. Arhitektura Lepenskog Vira je osobenog stila, jer se ne pojavljuju ortogonalne osnove i vertikalni zidovi. Staništa u naseljima imaju oblik zarubljenog kružnog isečka sa strmim krovom koji naleže na osnovu sa čvrstim podovima od izlomljenog krečnjaka, u koji je uglavljen veliki oblutak i uz njega uvršćene kamene skulpture. U središtu svih naselja nalazio se prostrani trg, a staništa oko njih su bila raspoređena u redove. Trg je bio mesto gde su se obavljali razni rituali. Na osnovu oblika i proporcija staništa može se utvrditi da su graditelji Lepenskog Vira raspolagali određenim matematičkim znanjima. U naselju su bila svetilišta istog oblika kao i staništa. Oko ognjišta su bile smeštene skulpture velikih oblutaka koji prikazuju ljudsku figuru na kojoj je prvobitno oblikovana samo glava. U kasnijoj fazi, skulputure dobijaju oblik ljudske figure i postaju pravi idoli. Na njima su najčešće modelovane ribolike ljudske glave, riba, jelen, a na nađenim predmetima su ugravirane zagonetne predstave: znaci slični koordinatnom sistemu, skice, slova, brojke, predeli. Arheološkim istraživanjima otkriveno je ukupno 136 objekata. Kako ne bi bilo potopljeno puštanjem u rad hidroelektrane Đerdap I, naselje Lepenski Vir je premešteno na viši nivo, gde je izgrađena i muzejska zgrada u kojoj su izloženi najznačajniji arheološki nalazi i kopije najlepših skulptura, čiji su originali u Narodnom muzeju u Beogradu. Ovaj lokalitet nalazi se na levoj obali Dunava, 8 km od Pančeva, severozapadno od sela Starčeva. Nalazi se na levoj obali Dunava, 8 km od Pančeva, severozapadno od sela Starčeva. Zbog izuzetnog značaja otkrivenih nalaza (naročito specifične keramike slikane belom, crnom i crvenom bojom), kultura starijeg neolita na prostoru centralnog Balkana dobila je ime starčevačka kultura. Na ovom lokalitetu otkrivene su zemunice, prečnika 2-6 m, kružnog i elipsoidnog oblika, od kojih su dve sadržale peći. U samom naselju, među zemunicama je pronađeno nekoliko grobova, kao i brojni predmeti, kameno i koštano oružje i oruđe. Proučavanje specifične starčevačke keramike i njenih veza sa slikanom keramikom neolitskih kultura u Podunavlju, Grčkoj i Bliskom Istoku omogućava otkrivanje pravaca kretanja prvih nosioca neolitskih kultura u našim oblastima. Starčevačka kultura je u svojoj najmlađoj fazi, periodu starijeg neolita, bila paralelna sa vinčanskom kulturom. Arheološki lokalitet Vinča nalazi se u istoimenom selu, na 14-om kilometru puta od Beograda prema Smederevu. Praistorijsko naselje ima izgled niskog brežuljka. Na istočnoj strani presekao ga je Dunav i otkrio kulturni sloj, debljine 10,5 m, gde su u gotovo pravilnom nizu ređa devet građevinskih horizonata, odnosno slojevi sa ostacima nekoliko naselja iz različitih perioda. Vinča je naseljena u vreme starijeg neolita, oko 5500-5000 godina pre naše ere. Stanovnici su živeli u poluukopanim kolibama šatorastog izgleda (naselja prvog horizonta), a proizvodili su posuđe od malo pečene zemlje, kameno oruđe i oružje. U ostalih osam horizonata građene su ušorene prostrane kuće kvadratnog oblika, od drveta i blata. U zaleđu naselja bili su izuzetno povoljni uslovi za gajenje stoke i zemljoradnju. U to vreme (4500 do 3500 godina pre naše ere, mlađi neolit) Vinča je postala veliki privredni, kulturni i verski centar, koji je presudno uticao na kulturu svih zemljoradničkih zajednica srednje i jugoistočne Evrope. < Na oko 4,5 m u kulturnom sloju Vinče zapažaju se ostaci kuća srušenih u požaru i predmeti koji otkrivaju da je Vinča posle pronalaska bakra izgubila značaj. U Vinči je bilo malo naselje sve do početka istorijskog perioda, ali na manjem prostoru. Na tom području otkriveni su tragovi starosrpskog groblja iz 10. do 13. veka. Od arheološkog materijala karakteritični su nalazi oruđa i oružja od kamena, roga i kosti, posuđa, raskošnih vaza, nakita od fosilnih školjki, a posebnu vrednost čini bogata i raznovrsna plastika valjkastih i pljosnatih statua. Na osnovu tih predmeta može se rekonstruisati ne samo život u praistorijskoj Vinči, nego i rana kulturna istorija Podunavlja. Trajanova tabla prvobitno je bila postavljena na 1, 5 m iznad rimskog puta pored Dunava. Na osnovu natpisa pretpostavlja se da je deo đerdapskog puta u Donjoj klisuri izgradio Trajan u okviru priprema za rat protiv Dačana, odnosno da je 100. godine završena ta poslednja, najteža deonica. Izgradnja rimskog puta i velikog broja utvrđenja pokazuje značaj Đerdapa za Rimsku imperiju, sve do konačnog osvajanje Dakije početkom 2. veka. Izgradnja puta, koji se prostirao uz sam Dunav, bila je uslovljena potrebama brže i bezbednije plovidbe. Natpis na tabli bio je uklesan u šest redova, ali se danas jasno očitavaju samo tri. Od njene bogate reljefne dekoracije očuvan je jedino friz sa predstavom orla, kao i figure krilatih genija. Ispod natpisa je figura koja kleči, verovatno Danubius, a iznad je nadstrešnica sa kasetiranom tavanicom. Nakon osvajanja Dakije, Đerdap u narednih 150 godina nije više bio pogranična oblast Rimske imperije, te gubi vojni značaj, ali je zato omogućen razvoj gradskog života i trgovine u mestima gde su bila izgrađena vojna utvrđenja. U 3. veku, posle povlačenja Rimljana iz Dakije, Dunav ponovo postaje granica Imperije, a i kasnije, tokom 6. veka, kada se Vizantija u ovoj oblasti brani od upada Avara i Slovena. Na visokoj steni iznad Dunava, Karatašu, nalaze se ostaci Diane, jednog od najvećih i najočuvanijih rimskih utvrđenja (kastruma) na Dunavu. Izgrađeno je od kamena tesanika u vreme cara Trajana, verovatno 100-101. godine, istovremeno sa prokopavanjem kanala, kada je omogućena bezbednija plovidba Dunavom. Diana je pravougaoni kastrum dimenzija 100 sa 200 m, sa uvučenim kulama na bedemima. Konačan izgled dobija krajem 3. i početkom 4. veka dodavanjem bedema sa isturenim kulama koji se prostiru ka Dunavu, zatvarajući i štiteći deo obale. Sredinom 5. veka razaraju ga Huni, a oko 530. godine obnavlja ga car Justinijan. Pored ostataka bedema sa kapijama i kulama, u unutrašnjosti utvrđenja otkrivene su vojne barake i drugi objekti, a iznad bedema utvrđeno je postojanje svetilišta, nekropole i manjeg naselja. Izuzetan arheološki materijal (raznovrsni predmeti za svakodnevnu upotrebu, skulpture od mermera i bronze) ukazuje da je pored uloge vezane za odbranu kanala, na Diani postojao značajan ekonomski centar sa pristaništem. Nedaleko od ušća Mlave u Dunav, 12 km od Požarevca, nalaze se ostaci Viminacijuma, glavnog grada rimske provincije Gornje Mezije i legijskog logora. Veličina i značaj Viminacijuma proistekao je iz izuzetno povoljnog geografskog položaja u sistemu odbrane severnih granica Rimske imperije, spletu saobraćajnih komunikacija i trgovačkom prometu. Najznačajniji ostaci grada nalaze se na desnoj obali Mlave, gde su bili vojni logor i naselje, izgrađeni u drugoj polovini 1. veka. Uz logor su bila formirana manja naselja trgovaca i zanatlija. Naselje na levoj obali Mlave dobilo je gradski status u prvoj polovini 2. veka, u vreme Hadrijanove vladavine, a status kolonije Viminacijum dobija za vreme cara Gordijana III. Pravo kovanja bakarnog novca dobija 239. godine. Sredinom 5. veka grad razaraju Huni, a 535. godine Justinijan obnavlja Viminacijum, izgradivši i manje vojno utvrđenje. U 19. veku još su se jasno nazirali obrisi ovog naselja, široke ulice koje se seku pod pravim uglom, trgovi, pozorišta, kupatila, vodovod, i gradski bedemi. Danas su ostali samo tragovi koji se nalaze u Narodnim muzejima u Požarevcu i Beogradu: mermerne skulpture, nadgrobne ploče i sarkofazi, nakit i posuđe. Nedaleko od manastira Gračanice nalaze se ostaci najvećeg i najznačajnijeg rimskog i ranovizantijskog naselja na Kosovu, Ulpiane. Prvi put je pominje Ptolomej sredinom 2. veka, a zna se da je u njoj 380. godine boravio car Teodosije. Početno manje rudarsko naselje početkom 2. veka, za vreme vladavine Trajana, dobilo je status rimskog municipija, a kasnije je postalo i sedište episkopije. U dva navrata ga zauzimaju Goti, a pretpostavlja se da je dosta sradao u zemljotresu 518. godine. U celini je obnovljen u vreme vladavine Justinijana, sredinom 6. veka, a od tada se naziva Iustiniada Secunda. Bedemi rimskog grada su bili nepravilne četvorougaone osnove. Severno i zapadno od grada nalazile su se nekropole, a severoistočno kastrum kvadratne osnove. Arheološkim iskopavanjima otkriveni su ostaci jednobrodne bazilike sa kriptom, dve terme, delovi mozaičnog poda jedne građevine, gradska kapija sa kulama i početak glavne ulice. Na severnoj nekropoli otkrivene su zidane grobnice, mermerni sarkofag i ostaci podnog mozaika sa donatorskim natpisom. Južno od Dunava, kod grada Zaječara, nalaze se ostaci kasnoantičke utvrđene palate Felix Romuliana.. Južno od Dunava, kod grada Zaječara, nalaze se ostaci kasnoantičke utvrđene palate Felix Romuliana. Palata je izgrađena između 297. i 311. godine naše ere po zamisli rimskog imperatora Gaja Valerija Galerija Maksimijana, u stilu antičke dvorske arhitekture, sa ciljem da bude bezbedno boravište za života, a posle smrti večni spomenik rimskom imperatoru. Arheološkim radovima otkriveni su ostaci starijeg i mlađeg utvrđenja, oba podignuta u vremenskom intervalu od desetak godina.

Prostor unutar bedema podeljen je na dva dela. Severnu polovinu obuhvata kompleks carske palate sa malim hramom i žrtvenikom, a na južnoj polovini su objekti javne namene. Zapadna vrata Romulijane, čija se fasada od opeke, zelenkastog peščara i belog krečnjaka, ubraja se u grandioznija ostvarenja rimske arhitekture. U severozapadnoj četvrti otkrivena je luksuzna rezidencija sa četiri velike dvorane, ukrašene freskama i podnim mozaicima. Već u drugoj polovini 4. veka Romulijana je zapuštena palata, a posle upada Gota i Huna postaje malo vizantijsko naselje. Gamzigradska palata poslednji put je oživela kao utvrđeno slovensko naselje u 11. veku. Sistematskim arheološkim istraživanjima otkopani su ostaci palate sa mozaicima izuzetne lepote, hramovi, javna kupatila i monumentalne kapije. Nedaleko od Niša nalazi se Mediana, predgrađe antičkog grada Naissusa. Prostirala se u blizini reke i termalnih izvora, na površini od preko 40 hektara. Mediana je izgrađena početkom 4. veka naše ere, u vreme Konstantina Velikog, kao rezidencija u kojoj su boravili rimski carevi prilikom posete Naisusu. Arheološka istraživanja svedoče o veličini i raskoši rezidencije u Mediani. Centralni prostor zauzimala je vila koja je zahvatila površinu od 6.000 m2. Luksuzne građevine od čvrstog materijala sa stubovima, dekorisane su mozaicima i freskama. Krajem 4. veka Mediana je teško stradala u požaru, a potpuno je uništena u vreme Hunske najezde 441. godine. Naselje je ubrzo obnovljeno, ali bez nekadašnjeg sjaja. Tokom druge polovine 5. veka i u 6. veku podignut je veći broj zgrada, ali skromnih dimenzija i od lošeg materijala. Početkom 8. veka, u vreme prodora Avara i Slovena, Mediana je konačno opustela. Danas su vidljivi ostaci temelja, mozaika i mermernih figura, a arheološki nalazi čuvaju se u Narodnom muzeju u Nišu i Muzeju Medijane u Brzom Brodu, selu udaljenom 6 km jugoistočno od Niša. Ostaci jednog od najvećih i najznačajnijih vizantijskih gradova u unutrašnjosti Balkanskog poluostrva nalaze se 28 km od Leskovca, a 8 km severozapadno od Lebana, u podnožju planine Radan. Caričin grad je podignut u vizantijskoj provinciji Ilirik, u kojoj je rođen car Justinijan, kao njegova zadužbina Iustiniana Prima.

Gradski bedemi prate konfiguraciju terena i zatvaraju uže gradsko područje koje se prostire 500 m pravcem sever-jug i 200 m pravcem istok-zapad. Unutrašnji bedemi sa kulama dele grad na tri celine: Gornji, Srednji i Donji grad. U središtu grada nalazio se centralni kružni trg, sa carskom statuom od bronze, koji je sa glavnim ulicama delio Gornji grad na četiri veće zone. U njemu se nalazila episkopska crkva sa krstionicom, koja se ubraja među najmonumentalnije spomenike vizantijske arhitekture na Balkanu, episkopska palata i bazilika sa kriptom. Do sada je otkriveno devet bazilika, od kojih treba izdvojiti onu sa transeptom zbog jedinstvenih podnih mozaika čiji raspored i simbolika doprinose boljem razumevanju liturgijskih obreda koji su u njoj vršeni. U njoj je pronađen monogram ktitora Justinijana. Izvan gradskih zidina otkriveni su ostaci termi, vodovoda i manje crkvene građevine.

Život u Caričinom gradu trajao je tokom 6. i početkom 7. veka, kada je prekinut slovensko-avarskim razaranjima Na južnim obroncima Fruške Gore, na levoj obali Save, nalazi se Sremska Mitrovica, sagrađena na ostacima antičkog Sirmiuma, jedne od četiri prestonice rimskog carstva. Pretpostavlja se da su ga osnovali Iliri sredinom 3. veka pre naše ere. Grad je od 1. do 4. veka nove ere značajan administrativni centar rimske provincije Pannonia Secunda (kraj 3. veka), povremena carska rezidencija i moćno vojno uporište za odbranu od varvarskih plemena. U drugoj polovini 1. veka, Sirmium je uzdignut na najviši gradski rang - koloniju, a u njegovu širu teritoriju uključena su mnoga naselja u Sremu. Krajem 4. veka u oblast Sirmiuma prodiru varvari Goti, Huni, Gepidi, a posle avarskog napada stanovništvo je raseljeno, a grad stradao u požaru.

Arheološka istraživanja otkrila su veliki deo starog naselja. Do sada je istraženo 74 lokaliteta. Antički grad je bio prostran, okružen bedemima i rovovima unutar kojih se nalazila carska palata, javno kupatilo, hipodrom, nekropola, horeum, trgovački i zanatski centar čiji ostaci su vidljivi i danas. Mozaici, a posebno freske i skulpture otkrivene na području današnje Sremske Mitrovice, imaju visoke umetničke kvalitete i pokazuju da su u Sirmiumu radili prvorazredni dekorateri i umetnici. 30-minutna vožnja od Beograda vodi vas do sela Kovačica, jednog od kulturnog nasleđa u Srbiji zažtićenog UNESCO-m. Naseljeno je pretežno Slovačkim stanovništvom i predstavlja jedinstvenu živu oazu originalnog naivnog slikarstva i rukotvorina. Kovačica je zaslužila svetsku slavu i tu su se afirmisali mnogi sveski poznati slikari ovog pravca.